Betonski monoliti i snovi u boji: rađanje novobeogradske rok scene

Novi Beograd je krajem sedamdesetih i početkom osamdesetih godina dvadesetog veka predstavljao specifičan urbanistički i sociološki projekat. Planiran po modernističkim postulatima Atinske povelje i funkcionalizma, ovaj deo grada je u tom periodu prolazio kroz ključnu fazu transformacije iz "spavaonice" u prostor sa jasnim kulturnim identitetom. Dok su se građevinski radovi nastavljali u rubnim zonama, u novoizgrađenim stambenim blokovima stasavala je prva generacija stanovnika rođenih i odraslih na novobeogradskom tlu.

U ovim okolnostima, prostrani bulevari i prepoznatljiva betonska arhitektura formirali su specifičan ambijent za razvoj omladinskih potkultura. Uticaji koji su dolazili sa zapadnoevropskog tržišta, pre svega preko Trsta i Londona, doneli su nove muzičke pravce poput panka i novog talasa (new wave). Unutar specifičnog društvenog i prostornog konteksta Novog Beograda, ovi pravci su prilagođeni lokalnim prilikama, poprimajući melodičniji i introspektivniji ton.

Za razliku od starog dela grada, koji je raspolagao etabliranim omladinskim klubovima i kulturnim centrima poput Studentskog kulturnog centra (SKC) ili Doma omladine, Novi Beograd je bio lišen takve infrastrukture. Ta izolacija podstakla je lokalnu omladinu da stvori sopstvene neformalne mreže i prostore za okupljanje i umetničko delovanje, čime su postavljeni temelji za nastanak autentičnog novobeogradskog rok izraza.

Odrastanje među blokovima: Kiki Lesendrić i detinjstvo u senci solitera

Zoran Kiki Lesendrić, rođen 1961. godine, proveo je svoje formativne godine u novobeogradskim blokovima, prevashodno u Bloku 45, koji je u to vreme bio jedno od urbanih središta ovog dela grada. Detinjstvo u ovom okruženju funkcionisalo je po specifičnim društvenim pravilima koja su diktirale lokalne vršnjačke grupe. Svakodnevne aktivnosti bile su podeljene između formalnih školskih obaveza i neformalnih okupljanja u zajedničkim prostorima stambenih zgrada, na sportskim terenima i duž obale reke Save.

Muzika je rano postala primarni vid izražavanja i društvene identifikacije za Lesendrića i njegove vršnjake. Prve muzičke korake napravio je na akustičnim instrumentima domaće proizvodnje, poput modela koje su proizvodile fabrike Melodija Mengeš iz Slovenije i Muzička naklada iz Zagreba. Zajedničko preslušavanje ploča grupa kao što su Pink Floyd, Led Zeppelin, ali i ranih punk sastava, definisalo je autorski ukus mladih muzičara.

"Nismo imali mnogo, ali smo imali sve što nam je trebalo: reku, slobodu i ploče koje smo besomučno razmenjivali dok se brazde ne bi potpuno izlizale."

Geografska i funkcionalna izdvojenost Novog Beograda od istorijskog centra grada uticala je na razvoj snažnog osećaja lokalne pripadnosti. Odlazak u stari deo grada radi nabavke instrumenata ili posete koncertima zahtevao je prelazak rečnih mostova, što je u percepciji lokalne omladine stvaralo jasnu psihološku granicu. Ta distanca je direktno podstakla potrebu da se kreativni rad i prostor za probe organizuju neposredno u sopstvenom okruženju, na levoj obali Save. Iz tih neformalnih druženja i strasti prema rokenrolu 1980. godine nastala je grupa Piloti.

Podzemni svet kreativnosti: prve gitare, atomska skloništa i vlažni zidovi

Jedan od ključnih tehničkih problema sa kojima su se suočavali mladi muzičari bio je pronalazak adekvatnog prostora za vežbanje koji ne bi narušavao javni red i mir u gusto naseljenim stambenim zgradama. Rešenje je pronađeno u namenskim atomskim skloništima, projektovanim u okviru sistema civilne zaštite SFRJ. Ovi podzemni prostori imali su masivne armirano-betonske zidove koji su pružali odličnu zvučnu izolaciju ka spoljašnjosti, ali su unutar prostorija stvarali ozbiljne akustičke probleme u vidu nekontrolisane jeke (stojećih talasa).

Kako bi prilagodili prostor za probe, muzičari su ručno oblagali zidove priručnim materijalima – najčešće kartonskim podloškama za jaja, starim dušecima, tekstilom i mineralnom vunom kako bi apsorbovali visoke frekvencije i smanjili odjek.

Lokacija / Blok Tip prostora Istorijski značaj
Blok 45 Atomska skloništa i podrumi Prve probe grupe Piloti
Blok 21 Mesna zajednica i garaže Okupljanje ranih novotalasnih bend
Blok 70 Terase i rečna obala Akustične svirke i pisanje tekstov
Hala sportova Koncertna dvorana Prva velika scena za lokalne heroj

U ovim podzemnim prostorima, uz upotrebu tehnički skromne opreme, formiran je rani zvuk novobeogradskih bendova. Nabavka instrumenata u to vreme bila je otežana zbog restriktivne uvozne politike Jugoslavije. Najčešće su se koristile električne gitare iz država Istočnog bloka, poput čehoslovačke marke Jolana (modeli Tornado, Galaxis i Diamant) ili poljskog modela Aster, dok su se basisti oslanjali na modele brenda Melodija Mengeš.

Amplifikacija se sastojala od pojačala domaće proizvodnje, pretežno banjalučkog Čajaveca (model GA-18) i instrumenata marke Melodija Solist, koja su često imala visok nivo šuma i bila sklona neželjenom izobličenju zvuka (clipping). Instrumenti zapadnog porekla, poput originalnih modela Fender ili Gibson, nabavljani su preko Trsta i predstavljali su retkost koja se delila među muzičarima radi studijskih snimanja ili važnijih nastupa.

Od "Pilota" do večnosti: kako je zvuk sa asfalta osvojio Jugoslaviju

Grupa Piloti je zvanično započela rad 1980. godine u sastavu: Zoran Kiki Lesendrić (vokal, gitara), Dragan Andrić (bas-gitara), Goran Bogićević (gitara) i Nenad Atanasijević (bubnjevi). Njihov debitantski album pod nazivom "Piloti" objavljen je 1981. godine za izdavačku kuću PGP-RTB, a produkciju je potpisao Dragan Vukićević. Sniman na analognoj opremi u Studiju 5 PGP-RTB-a, ovaj album je karakterisao siroviji, novotalasni zvuk sa istaknutim singlovima poput "Ne veruj u heroje" i "Svi smo mi ponekad anđeli".

Nakon drugog albuma "Dvadeset godina" (1984), na kojem grupa počinje da eksperimentiše sa ranim modelima Casio i Korg sintisajzera, usledio je period kreativne i produkcijske zrelosti. Ključni trenutak u radu grupe predstavlja album "Kao ptica na mom dlanu" iz 1987. godine. Sniman u beogradskom Studiju Aquarius, ovaj album je aranžmanski i produkcijski oblikovao klavijaturista Laza Ristovski.

Ristovski je u zvučnu sliku uneo savremene produkcijske standarde tog vremena, koristeći digitalne sintisajzere Yamaha DX7 i Roland D-50, kao i rane semplere E-mu Emulator II. Na albumu su sarađivali i renomirani muzičari tog vremena: Momčilo Bajagić Bajaga (prateći vokali i koautorstvo na pojedinim tekstovima), Oliver Mandić, basista Lola Andrijić i bubnjar Čeda Macura. Naslovna numera se izdvojila specifičnim spojem melanholične akustične gitare i bogatih sintisajzerskih tekstura, što je redefinisalo zvuk benda ka sofisticiranijem pop-roku.

"Imali smo samo te blokove, nebo koje je seklo solitere i gitare koje su stalno bile raštimovane. Ali imali smo i san koji je bio veći od celog Beograda."

Tokom 1989. i 1990. godine, Piloti objavljuju albume "Osmeh letnje noći" i "Neka te bog čuva za mene", koje je takođe producirao Laza Ristovski. Iz ovog perioda datira i rad na muzici za film i televizijsku seriju "Zaboravljeni" reditelja Darka Bajića. Istoimena numera "Zaboravljeni", sa prepoznatljivom melodijom na klavijaturama i akustičnoj gitari, postala je jedan od najznačajnijih autorskih radova Kikija Lesendrića, uspešno spajajući filmsku atmosferu sa pop-rok formom.

Grčki period i međunarodne saradnje: Atina devedesetih

Početkom devedesetih godina, usled političke i ekonomske krize na prostoru bivše Jugoslavije, Kiki Lesendrić privremeno prekida rad grupe Piloti i seli se u Grčku. Tokom boravka u Atini, počevši od 1993. godine, Lesendrić se profiliše kao kompozitor, aranžer i producent radeći za grčki ogranak izdavačke kuće PolyGram. Radio je u vodećim atinskim studijima tog vremena, uključujući Studio Sierra i Phase One, koji su raspolagali vrhunskom analognom i digitalnom opremom, poput SSL (Solid State Logic) mikseta i Otari višestaznih magnetofona.

U ovom periodu ostvaruje uspešnu saradnju sa renomiranim grčkim izvođačima, među kojima se posebno ističu Jorgos Dalaras (George Dalaras), Haris Aleksiju (Haris Alexiou) i Alkistis Protopsalti. Lesendrićev rad u Grčkoj karakterisala je integracija tradicionalnih instrumenata, poput buzukija i baglamasa, sa zapadnim pop-rok aranžmanima. Njegova sposobnost da spoji balkanski senzibilitet sa mediteranskim melodijama rezultirala je uspešnim projektima i platinastim tiražima na grčkom tržištu, čime je potvrdio svoj profesionalni kredibilitet u međunarodnim okvirima.

Kulturni kod blokova: zašto je ova epoha i danas važna

Sa vremenske distance od nekoliko decenija, muzička scena Novog Beograda iz osamdesetih godina posmatra se kao zaokružen kulturološki i produkcijski fenomen. Pored umetničkog nasleđa, ovaj period karakteriše i specifičan stil rada koji je uspešno povezao lokalni entuzijazam sa profesionalnim studijskim standardima.

Kiki Lesendrić je rano muzičko stvaralaštvo u atomskim skloništima integrisao u širi istorijski kontekst jugoslovenske popularne muzike. Skloništa, inicijalno projektovana za civilnu odbranu, odigrala su ključnu ulogu kao besplatni inkubatori za razvoj tehničkih i sviračkih veština mladih muzičara.

Nakon višegodišnje pauze, Lesendrić reaktivira ime Piloti 2008. godine albumom "Mesec na vratima", koji je sniman sa savremenom produkcijskom postavkom, ali uz zadržavanje melodičnosti i narativa karakterističnog za rane faze benda. Danas se rad grupe Piloti analizira kao primer uspešne tranzicije od amaterskog zvuka sa novobeogradskog asfalta do visokoestetizovane studijske produkcije koja je obeležila pop-rok scenu bivše Jugoslavije.